Treść książki
Przejdź do opcji czytnikaPrzejdź do nawigacjiPrzejdź do informacjiPrzejdź do stopki
3050VALERIANOMAGNIIJEGO
EKSPERYMENTYZPRÓŻNIĄ
NiezależnieodTorricellegonadeksperymentamizpróż-
niąpracowałwPolscewłoskizakonnikValerianoMagni
(1586–1661).70Pochodziłonzeznanejwłoskiejrodziny
hrabiówMagni.UrodziłsięwMediolanieinachrzcie
otrzymałimięMaximiliano,alepowstąpieniudozako-
nukapucynówwwieku16latprzybrałimięValeriano,
podktórymjestpowszechnieznany.Do1613r.studio-
wałteologięwPradzeiWiedniu.
DoPolskiMagniprzyjechałw1617r.nazaproszenie
królaZygmuntaIII,któremumiałpomócwzwalczaniu
kalwinów.PrzebywałwPolscezprzerwamiłącznieoko-
ło30lat.Byłzręcznymdyplomatą,wobecczegowielo-
krotnieodbywałmisjedyplomatycznezleconeprzez
królaWładysławaIV
.Szczegółowąkronikętejdziałal-
nościMagniegopodałaKarolinaTargosz.71
Magniinteresowałsiętakżefilozofiąprzyrody.Nie
odpowiadałamufilozofiaArystotelesai,naśladując
podejścieGalileusza,chciałszukaćnowychrozwiązań
weksperymentach.PośredniczyłwkontaktachWłady-
70F
.Gabryl,O.WaleryanMagniKapucyn(1686–1661),Anty-Arysto-
telikwXVIIIwieku,ArchiwumKomisyidoBadaniaHistoryiFilozofii
wPolsce,t.1,cz.1,AkademiaUmiejętności,Kraków1917,s.133–168;
M.Subotowicz,PortretipochodzenieWalerianaMagniego1586–1661,
KHNiT33,nr2,s.485–492(1988).
71K.Targosz,biogramMagniegowPolskimSłownikuBiograficznym.
sławaIVzwłoskimuczonym.Podwpływemlektury
wydanejw1638r.książkiGalileuszaDiscorsiedimo-
strazionimatematichezacząłrozważaćeksperymenty
potwierdzająceistnieniepróżni,uznanejzaniemożliwą
wfilozofiiperypatetyckiej.
Dwunastegolipca1647r.przeprowadziłnaZamku
KrólewskimwWarszawie,wobecnościkrólaWładysła-
waIV
,jegomałżonkiidworu,doświadczeniazpróżnią,
którenastępnieopisałwtraktacieDemonstratioocularis
locisinelocato(patrzramkaValerianoMagni–Opis
doświadczeniazpróżnią).WterminologiiMagniego,
nawiązującejdoargumentacjiArystotelesaijęzyka
ówczesnychdebat,próżniatoUlocussinelocato”,czyli
miejscebezumiejscowionegownimciała.Tytułpracy
Magniegomożnalepiejprzetłumaczyćnapolskijako
Dowódnaocznymożliwościistnieniapróżni.Wnioski
oistnieniupróżni,któreMagniformułowałnapodsta-
wietychdoświadczeń,byłysprzecznezprzyjmowaną
powszechniefizykąArystotelesaiwywołałyożywioną
dyskusję.WystąpiliprzeciwniemuteologowiewWar-
szawie.ZewzględunaatakinaMagniegokrólpolecił
ponowićeksperymentyosiemnastegolipca.Magni
powtórzyłswedoświadczeniawobecnościkrólaizwo-
łanychnadyskusjęteologów,awynikiprzedstawił
wtekścieDisputatiotheologorumVarsaviensiumcontra
vacuum,exnostrafistulaillatum,któryzostałopubliko-
wanyprzed24lipca1647r.,łączniezwymienionym
powyżejpierwszymtraktatem.
—OPISDOŚWIADCZENIAZPRÓŻNIĄ—
VALERIANOMAGNI–
UPostarałemsięoszklanąrurkędługąponaddwałokcie,
którejkanalikzłatwościąbypomieściłziarnkogrochu.
Grubośćszkłaniebyławiększaodgrubościziarenkazboża.
Jedenotworekzasklepiłempieczęciąhermetyczną,czylipłyn-
nymszkłem.Rurkęnapełniłemżywymsrebrem,aotworek
wolnyzakryłemszczelnieprzyłożonympalcem.Następnie
obróciłemrurkęizanurzyłemjąwżywymsrebrze,wlanym
doodpowiedniejmiski,którazkoleibyłazanurzona
wmiscenapełnionejwodą,takiżwodawystawałaponad
żywesrebronawysokośćczterechpalców.
Czynnośćtępowtórzyłemtrzykrotnie,niewykonałem
jejjednakwtensamsposóbjaknapoczątku.Zapierwszym
razemodjąłempalecodkońcarurki,kiedybyłonzanurzo-
nywrtęci.Zadrugimrazemodjąłempalecodkońcarurki,
kiedytenbyłzanurzonywwodzie.Poraztrzeciodjąłem
palecodkońcarurki,gdyznajdowałasięnawolnympo-
wietrzuponadrtęciąiwodą.Conawłasneoczyujrzałem,
wysłuchaj,NajjaśniejszyPanie,ipodziwiajżarliwie.
Zchwiląodjęciapalcaoddolnegokońcarurkizanu-
rzonegowrtęci,rtęćnatychmiastpodwłasnymciężarem
gwałtownieopadapoprzezkanalikrurki,anastępnie
podnosisięniecowgórę.Pokilkutegorodzajuruchach
wahadłowychwidać,żedolnaczęśćrurkipowyżejjedne-
gołokciajestzapełnionartęcią;codogórnej,należy
uwierzyć,iżjestpróżnaiwolnaodwszelkiegociała.Oczy-
mabowiemniemożnadostrzectamaniodrobinywody.
Powietrzenatomiastniemogłoprzejśćprzezwodęoraz
rtęćidotrzećdogórnejczęścirurki.Zatemgórnaczęść
rurkistanowimiejscebezumiejscowionegownimciała,
conależałoudowodnić.
CóżprzeciwstawiaszStagiryto?Powietrze,powiesz,
celemuniknięciapróżniprzedostałosiępoprzezszczeliny
szkładojegownętrza.Janato:czemupowietrzewten
sposóbprzyzwaneniezajęłocałejrurki?Byćmożepadnie
odpowiedź:siłastycznościwypełniłaczęścirurkitymi
ciałami,którełatwiejmogłysięwcisnąćdośrodka,czyli
3.WIEKXVII
37