Treść książki
Przejdź do opcji czytnikaPrzejdź do nawigacjiPrzejdź do informacjiPrzejdź do stopki
3.1.Racjonalnośćadaptacyjnaiemancypacyjna
Cosprawia,żemyślimyoedukacjiwokreślonysposób?Poszukiwanieodpowiedzinatak
postawionepytaniezaprowadziłoR.Kwaśnicędoopisaniazakładanejmilcząco,
abudowanejprzezludzkiedoświadczeniewiedzywyznaczającejhoryzontwidzenia,
nadającejmusensikształt.Funkcjonowanieowej„milczącejwiedzy”autorrozpatruje
wperspektywieracjonalności,rozumianejjakostrukturasensotwórczamającaswe
źródło„(...)wukształtowanymprzeztradycjęmetafizycznąteleologicznymodnoszeniu
sięczłowiekadoświataisiebiesamego”93,jakogłębokastrukturaludzkiego
doświadczeniawyznaczającainterpretacyjneramydlapoznawanego
świata94.Znaczenieracjonalnościjakokategoriiegzystencjalnejbliskiejestzdaniem
autorapojęciommentalności,kompetencjiosobistej,kompetencjiinterpretacyjnej.
Racjonalnośćzwiązanajestjednakzgłębokąstrukturąludzkiegodoświadczenia,
atraktowanajakokoncepcjausensowieniaświatapełnidwiefunkcje:„(...)popierwsze,
tworzyonapoleżycioweczłowieka,czyli–wyznaczaramyludzkiegoświataiokreśla
sposóbusensowieniaznajdującychsięwtymświecieobiektów,podrugie,organizuje
nabywanienowegodoświadczenia,umożliwiającprzeztozachodzeniezmian
wtworzącychjewartościach,kategoriachopisuświataizałożeniach
interpretacyjnych”95.Racjonalnośćrozumianazatemjakosensotwórczastrukturamoże
byćzdaniemautoraanalizowanawujęciustatycznym(jakoporządekwartości,którymi
kierujesięczłowiek,jakokategorieopisuświataorazzałożeniainterpretacyjne)oraz
dynamicznym,czyliwłaściwościproceduralnychdokonywanejprzezczłowieka
interpretacji.R.Kwaśnica,wbrewtradycjipozytywistycznej,wyróżniadwiealternatywne
racjonalności:racjonalnośćadaptacyjną,zbudowanąnalogicedziałania
instrumentalnego,orazracjonalnośćemancypacyjną,nazywanątakżekomunikacyjną,
budowanąnakoncepcjidoświadczaniaświatawedługlogikidziałaniakomunikacyjnego.
PropozycjaR.KwaśnicyinspirowanafilozofiąkrytycznąJ.Habermasawyraźniepodkreśla
odmiennąlogikękażdegozwymienionychtypówdziałań,któranadajeodmienną
perspektywąpoznawcząiinterpretacyjnądoświadczanemuświatu,dokonywaniuzmian
wotaczającymświecie,postrzeganiusiebieiwłasnejracjonalnościorazsposobowi
uzasadnianiareprezentowanejwiedzy.
Racjonalnośćadaptacyjna96,wyznaczanaprzezramydziałaniainstrumentalnego,
osadzonajestwświeciewartościzakotwiczonychwsferzeprzedmiotowej.Świat
postrzeganyjakozbiórprzedmiotówmożliwychdoopanowania,kontrolowania
ipodporządkowaniasobiejawisięczłowiekowijakobezpiecznyistabilny.Wartością
stajesięsprawnefunkcjonowaniewzastanychwarunkach,wdanejjużigotowej
rzeczywistości.JakpodkreślaR.KwaśnicazaJ.Mizińską,„(...)zanurzeniesięwtym
świeciejesttożsamezaprobatąstanuzastanegoinastawieniemnakonsumpcję,
ewentualnie–takżenaodtwarzaniezawartychwnichdóbr”97.Wracjonalność
adaptacyjnąwpisanejestpostrzeganieświatajakoświatautylitarnychprzedmiotów,
świataobiektów,którychsensistnieniaokreślaichprzydatność,utylitaryzmwobec
potrzebczłowiekaorazinstrumentalizm,czylipotencjaichwykorzystaniawdziałaniu.
Wtejperspektywiekulturapostrzeganajestjako„(...)zbiórobowiązującychwzorców
zachowań,zbiórsprawdzonychregułdziałaniaorazsposobówinterpretowaniaświata
umożliwiającychiułatwiającychprzystosowaniesiędoobowiązującychwtymświecie
konwencji”98.Instrumentalizmpostrzeganiaświatacharakteryzujetakżepostrzeganie
człowiekajakoosoby,jegożyciairozwoju.Miarąwartościżyciastająsięprzyjęte
wdanymspołeczeństwiestandardykulturowewyznaczającekolejneceleprowadzące
doosobowegosukcesu.Samrozwójujmowanyjestjako„(...)doskonaleniesięwrolach,
któreokreślakulturaispołeczeństwo”99.Wolnośćrozumianajestjako„wolność
fizyczna”–swobodadoboruśrodkówimetoddoosiągnięciawyznaczonychkulturowo
ispołeczniezadań.Racjonalnośćadaptacyjnabardzowyraźnieobrazujesię
woczekiwaniachczłowiekawobecwiedzy.Tabowiemwinnabyćpewnaistabilna,
pozbawionaniepewnościinterpretacyjnej.Musimiećcharakterwiedzytechnicznej,
wiedzydostarczającej–nawzórksiążkikucharskiej–instrukcjidziałań,unikającej
wątpieniaorazpytańosenspostawionychdefinicji.Tedwieostatniewłaściwościwiedzy
stanowiązdaniemR.Kwaśnicyważnekonsekwencjeinterpretacyjne:„(...)jednąznich