Treść książki
Przejdź do opcji czytnikaPrzejdź do nawigacjiPrzejdź do informacjiPrzejdź do stopki
Wstęp
25
bezznaczeniabyłorównieżto,żedlawładzpaństwowychKościółtenwpierwszympo-
wojennymokresie,mimoiżstanowiłnajwiększąwspólnotęnierzymskokatolicką,był
partneremsłabym(małaliczbawiernych,brakhierarchiiimałaliczbaduchowieństwa,
brakinstytucjikształcącychksięży,ograniczonystanposiadania,ogolnierzeczbiorąc,
nieistniejąceżyciemonastyczne).
DramatyzmsytuacjiPAKPwokresiePolskiLudowejpolegałnatym,żewzaist-
niałychpodrugiejwojnieświatowejuwarunkowaniachspołeczno-politycznychnie
byłonwstanieprowadzićsamodzielnejpolityki,którauwzględniałabyjegopotrzeby
rozwojowe(możliwośćerygowaniaparafii,tworzenieinstytucjikształcącychducho-
wieństwo,kwestiekadrowe).Byłteżzmuszonydoograniczania,awwieluprzypadkach
nawetdorezygnacjizistotnychwartościwpływającychnarozbudowęsferywyznanio-
wej,kulturowejczyspołecznej(wostatnimprzypadkudotyczyłotom.in.wciągnięcia
dodziałalnościpozareligijnejprawosławnegolaikatu).Analizującstosunekhierarchii
iduchowieństwadowładzpaństwowychwlatach1944-1989,należałobypoznaćkli-
matiuwarunkowaniapodejmowanychdecyzji(wynikającychrównieżzprzesłanek
teologicznych)orazpodjąćpróbęzrozumieniamotywówdziałańposzczególnychdu-
chownychwokreślonejrzeczywistościspołeczno-politycznej.Cerkiewprawosławna,
podobniejakpozostałenierzymskokatolickiekościołyizwiązkiwyznaniowe,niebyła
wstanieprzeciwstawićsięwładzomkomunistycznym.Wynikałotozjejsłabościorga-
nizacyjnejimałejliczbywiernych43.Silnyaparatpaństwowybyłwstaniesparaliżować
jejdziałalność(np.poprzezbrakzgodynachirotoniebiskupie).Pozatymnierzadko
widzianownimjedynegosojusznikawwielusporachwystępującychzKościołem
rzymskokatolickim.
Władzekomunistycznezmierzałydoobjęciakontrolącałokształtudziałalności
poszczególnychkościołówizwiązkówwyznaniowych,kształtowaniawśródhierarchii
kościelnej,duchowieństwaiwiernychpostawynlojalnościwobecpaństwa”,atakżeak-
ceptacjidlanowokreowanejpolitykigospodarczejispołeczno-politycznej.Wspólnoty
wPolsce1944-2002,PolskieWydawnictwoEncyklopedyczne,Radom2003;Metodypracyoperacyjnej
aparatubezpieczeństwawobeckościołówizwiązkówwyznaniowych1945-1989,wstęp,wybórdoku-
mentów,red.A.Dziurok,InstytutPamięciNarodowej,Warszawa2004;A.Dudek,R.Gryz,Komuniści
iKościółwPolsce…,op.cit.;G.J.Pelica,Kościółprawosławnywwojewództwielubelskim(1918-1939),
FundacjaDialogNarodów,Lublin2007;G.Kuprianowicz,1938.Akcjaburzeniacerkwiprawosławnych
naChełmszczyźnieiPołudniowymPodlasiu,PrawosławnaDiecezjaLubelsko-Chełmska,Chełm2008;
K.Grzesiak,Diecezjalubelskawobecprawosławiawlatach1918-1939,WydawnictwoArchidiecezjal-
neGaudium,Lublin2010;W.Kołbuk,CerkiewprawosławnawPolscemiędzywojennej,Wydawnictwo
KUL,Lublin2013.
43Napodstawiezachowanychźródeł,wporównaniuzprzedwojennymistatystykami,można
stwierdzić,żeliczbaparafiizmniejszyłasięz1579do169,świątyńz1947do233,duchownychz1725do
190,diakonówz206do25,psalmistówz1593do169orazcmentarzyz1965do234.Zob.K.Urban,Koś-
ciółprawosławnywPolscewlatach1944-1956.Studiaimateriały,ZakładWydawniczyNomos,Kraków
1998,s.139;W.Bendza,RegulacjakościelnychsprawmajątkowychnaprzykładzieKościołaprawosław-
negowPolsce,WoltersKluwer,Warszawa2009,s.43.Ostratachwśródduchowieństwaprawosławnego
wczasiedrugiejwojnyświatowejszerzejzob.W.Gastpary,StratyKościołówmniejszościowychwskutek
IIwojnyświatowej,nRocznikTeologiczny”1969,z.2;Stratyduchowieństwaispołeczeństwaprawosław-
negowWarszawiewokresiewojny1939-1945,nWiadomościMetropoliiPrawosławnejwPolsce”1947,
nr1-2.Dodatkowo27lutego1969r.sporządzonyzostałprzezKancelarięMetropolitalnąwWarszawie
wykazosóbwyznaniaprawosławnego,którezginęływlatach1939-1945.