Treść książki
Przejdź do opcji czytnikaPrzejdź do nawigacjiPrzejdź do informacjiPrzejdź do stopki
jestniedostrzeganiewzględności(subiektywizmu)własnejwiedzy,adrugą–zawieszenie
wątpliwości”100.Powodujątakżereagowanienaalternatywnewzorcekompetencji
pewnegorodzajufundamentalizmeminterpretacyjnym,wyrażającymsięodrzuceniem
izanegowaniemwszystkiego,cojestwsprzecznościzprzyjętymwdanejspołeczności
porządkiem.Przekonanieostabilnościipewnościwiedzyskutkujeinterwencyjnością,
reaktywnościąpoznawczą,którawyrażasięwtym,„(...)żejednostkanieszuka
powodów,któremogłybyjąprzekonać,iżwiedzajakądysponujejestniewystarczająca,
wymagarewizjiiżewzwiązkuztymtrzebająprzebudować”101.Racjonalność
adaptacyjnaprzejawiasiętakżewpragmatycznymsposobieuzasadnianiawłasnej
wiedzyjakooczywistej,boodwołującejsiędoprzyjętegowdanymspołeczeństwie,
wdanejkulturzestandardunaturalnegoporządku.
Zasadniczącechąracjonalnościemancypacyjnejjestdochodzenieprzezczłowieka
dorozumieniaswojejsytuacjiiswegomiejscawświecieprzywykorzystaniu
perspektywyinterpretacyjnejwpisanejwlogikędziałaniakomunikacyjnego.
Emancypacjazwiązanajestbardzomocnozprzyjętąaksjologią,oznaczabowiem,jak
piszeR.Kwaśnica,„(...)poszukiwaniemożliwościwyzwalaniasięzwcześniej
stworzonegoizaakceptowanegoświata.Możliwościtakichszukamywówczas,gdy
wartościąnadającąsensnaszemuistnieniujestrozwójrozumianyjakosamorealizacja,
aniedoskonaleniesięwzdefiniowanychpozanamirolach”102.Wartością
wracjonalnościemancypacyjnejjestzatempewnegorodzajuotwieraniesię
namożliwośćzaistnienianowychwartości,nowegosposobuoglądu,interpretacjiisensu
świata.Wolnośćczłowiekajestjegoswobodąsamookreślaniasię,swobodą
formułowaniawłasnych,alternatywnychcelówinorm,możliwośćbyciapodmiotem
własnegodziałania.Wartościduchoweniesądefiniowanewperspektywie
przedmiotowej,czystoutylitarnej,leczwperspektywiepersonalnejimoralnej.
Wodróżnieniuodracjonalnościadaptacyjnej,wktórejdominujepostrzeganieświata
jakozbiórinstrumentówdziałania,racjonalnośćemancypacyjnaopierasię
nakategoriachopisuświatapodkreślającychjegotrzywymiary:procesualność,
wspólnotowośćikomunikacyjność.Procesualnyobrazświatawiążesię
zeświadomością,iżdoświadczenieświatajestzakorzenionewprzeszłościiwkracza
wprzyszłość;wspólnotowy–zeświadomością,iżdoświadczenieświatajestważnetakże
dlainnych,cowięcej–światjestustanawianywzbiorowymdziałaniu;komunikacyjny
zaśzeświadomością,iż„(...)światrzeczy,światwewnętrznychprzeżyć(...)czyświat
kulturowychnorm,powołanyjestdoistnieniajakoświatznaczącydziękikomunikacji”103
oraziżtowłaśniewtokukomunikacji,przyudzialeczłowieka,ustalasięwspólne
rozumienietychświatów.Kulturarozumianajestzatemjakozbiórróżnychpunktów
widzenia,możliwychinterpretacjiświatawymagającychwłasnychuzasadnieńirewizji.
Wiedzaniestanowi„książkiobsługi”jakwracjonalnościadaptacyjnej,niejestgotowym
narzędziem,leczjejzadaniemjestwyjaśnianieświata(ujmowanegojakorzeczywistość
sensu),umożliwieniejegorozumieniaorazukazywaniemożliwościbyciawnim.
Racjonalnośćemancypacyjnabudujesięnazałożeniunieoczywistościkulturowo
zdefiniowanegoświata,cowkonsekwencjiprowadzidoodrzuceniafundamentalizmu
interpretacyjnego,przyjęciaperspektywyprowizorycznościludzkichinterpretacji,które
domagająsięuzupełnień,rozbudowańorazdopuszczajązmianę.Wiedzajakoniepewna,
domagającasięinterpretacji,uzasadnieńiwyjściapozadotychczasoweustaleniastaje
sięprzedmiotemaktuintencjonalnościpoznawczej.Tymsamymwspieranajest
krytycznasamoświadomość,nakazującaodkrywaćkontekstpowstawaniawiedzy,jej
źródła,sposóbargumentacjiorazprzebudowę.JakpodkreślaK.Przyszczypkowski,
wpedagogiceopartejnaracjonalnościemancypacyjnejopowiedzianosię
zaosobowościąpostkonwencjonalną,autonomicznąikształtującąsięnapoziomie
wartościuniwersalnych,zaakcentowanootwarcienarozwójczłowieka,promowanie
zmianyczłowiekaiświata104.
R.Kwaśnicazauważa,iżobieracjonalnościobecnesąwparadygmatycznejrefleksji
owychowaniu,alenanierównychprawach.Autorpisze:„(...)konstytuującypedagogikę
(ijejparadygmatycznąwersję)spórtoczysięwprawdziemiędzydwoma
racjonalnościami,alejegostrukturalneramyokreślaracjonalnośćinstrumentalna(...)
racjonalnośćkomunikacyjnajestwpedagogiceobecna,alemówinieswoimjęzykiem,